Lễ ăn hỏi & dạm ngõ: trình tự và mâm quả gồm những gìLễ ăn hỏi & dạm ngõ: trình tự và mâm quả gồm những gì

Có lần một cô dâu nhắn cho chúng tôi: “Anh ơi nhà em với nhà anh ấy định gộp dạm ngõ với ăn hỏi làm một cho gọn, được không?”. Câu hỏi rất thật, và cũng cho thấy nhiều cặp đôi vẫn chưa rõ hai lễ này khác nhau ở đâu. Sau hơn 1000 đám cưới, Cody Studio thấy phần lễ nghi cưới hỏi của người Việt mình tuy có vẻ rườm rà nhưng mỗi bước đều có lý do của nó. Nắm được trình tự, bạn vừa đỡ bối rối khi hai họ bàn bạc, vừa biết hôm đó cái gì sẽ diễn ra để chuẩn bị tinh thần — và để ê-kíp biết phải canh khoảnh khắc nào.

Dạm ngõ và ăn hỏi khác nhau thế nào, lễ nào trước?

Nói ngắn gọn: dạm ngõ đi trước, ăn hỏi đi sau. Lễ dạm ngõ (có nơi gọi là chạm ngõ, xem mặt) là buổi gặp gỡ chính thức đầu tiên giữa hai gia đình. Nhà trai mang ít trầu cau, trà bánh sang nhà gái thưa chuyện, để hai bên cha mẹ làm quen, ngỏ ý cho đôi trẻ được chính thức tìm hiểu và bàn sơ chuyện cưới xin. Nó nhẹ nhàng, ấm cúng, thường chỉ người thân trong nhà, không bày vẽ mâm cao cỗ đầy.

Lễ ăn hỏi (đính hôn) thì trang trọng hơn hẳn và mang tính cam kết rõ ràng. Đây là lúc nhà trai chính thức mang sính lễ — những mâm quả tươm tất — sang nhà gái để hỏi cưới. Sau lễ ăn hỏi, cô dâu chú rể coi như đã là vợ chồng chưa cưới trước mặt hai họ, chỉ còn chờ ngày rước dâu. Vậy nên trình tự đúng là dạm ngõ trước để đặt vấn đề, rồi mới tới ăn hỏi để chốt chuyện. Ngày nay nhiều gia đình ở xa hoặc bận rộn có gộp ăn hỏi và đón dâu trong cùng một ngày, nhưng dạm ngõ thì vẫn nên giữ là một buổi riêng, vì cái tình của nó nằm ở chỗ thong thả làm quen.

Trình tự một lễ ăn hỏi diễn ra thế nào?

Mỗi vùng mỗi khác đôi chút, nhưng phần lớn lễ ăn hỏi đi qua các bước quen thuộc sau, và thường gói gọn trong khoảng một buổi.

• Nhà trai sang nhà gái. Đoàn nhà trai (ông bà, cha mẹ, đại diện họ hàng và đội bưng tráp) tới trước cổng nhà gái, chỉnh trang đội hình rồi mới vào.
• Trao và đỡ tráp. Đội bưng quả bên nhà trai trao mâm quả cho đội đỡ quả bên nhà gái — thường là các nam thanh nữ tú chưa lập gia đình. Đây là màn rất vui, hai bên trao lì xì “trả duyên” cho nhau, và cũng là một trong những cảnh sống động nhất để ghi hình.
• Thưa chuyện và trình lễ. Hai bên an vị, đại diện nhà trai đứng lên thưa chuyện, xin phép dâng sính lễ; đại diện nhà gái đáp lời nhận lễ. Mâm quả được mở ra trình trước hai họ.
• Cô dâu ra mắt. Trước đó cô dâu thường ngồi trong phòng; đến lúc này chú rể hoặc mẹ mới vào dẫn cô dâu ra chào hai họ. Khoảnh khắc cô dâu bước ra luôn khiến cả nhà ồ lên.
• Lễ gia tiên. Đôi bạn cùng thắp hương trước bàn thờ tổ tiên nhà gái, ra mắt ông bà đã khuất — phần thiêng liêng và giàu cảm xúc nhất của buổi lễ.
• Lại quả (trả lễ). Nhà gái giữ lại một phần lễ vật và trả lại một phần cho nhà trai, gọi là lại quả, với ý chia lộc. Có một quy ước nhỏ ít người để ý: khi trả, nhà gái lật ngửa nắp mâm chứ không đậy kín, và lễ vật chia phải xé bằng tay chứ kiêng dùng dao kéo cắt.

Xong phần nghi lễ, hai họ thường ngồi lại dùng chút bánh trái, trò chuyện và bàn nốt ngày giờ đón dâu. Không khí lúc này đã nhẹ hẳn, rất hợp để bắt những khung hình tự nhiên hai bên gia đình cười nói với nhau.

Mâm quả ăn hỏi gồm những gì?

Mâm quả (sính lễ) là phần nhà trai chuẩn bị mang sang, và đây cũng là chỗ khác biệt vùng miền rõ nhất. Dù ít hay nhiều mâm, vài lễ vật sau gần như không thể thiếu.

• Trầu cau — lễ vật gốc rễ, “miếng trầu là đầu câu chuyện”, gần như mâm nào cũng phải có.
• Trà và rượu — dâng lên bàn thờ tổ tiên để mời ông bà về chứng giám.
• Bánh phu thê (su sê), bánh cốm hoặc bánh kem — tượng trưng cho tình nghĩa vợ chồng gắn bó.
• Trái cây — mâm ngũ quả tươi, mang ý ngọt lành, sinh sôi.
• Heo quay, xôi gấc — phổ biến ở các mâm quả miền Nam, thêm phần sung túc.
• Trang sức cưới — đôi khi đi kèm trong một tráp riêng, tuỳ điều kiện mỗi nhà.

Một điểm hay nhầm: số mâm quả không tự do mà theo quan niệm vùng miền. Miền Bắc thường chuộng số lẻ tráp (5, 7, 9, 11) nhưng lễ vật bên trong lại theo số chẵn; miền Nam ngược lại, số mâm thường là số chẵn (6, 8, 10) cho ý “có đôi có cặp”. Vì hai miền ngược nhau như vậy, đây đúng là chỗ hai họ nên thống nhất sớm để khỏi lệch ý — cái này nên hỏi rõ người lớn trong nhà trước, đừng tự suy.

Vài lưu ý để hai họ phối hợp suôn sẻ

Phần lễ nghi đẹp hay không nhiều khi nằm ở chuyện hai bên ăn ý với nhau. Hai họ nên chốt trước số mâm quả, giờ đoàn nhà trai xuất phát và tới nơi, số người bưng và đỡ tráp sao cho khớp (lệch một người là lúng túng ngay). Cử sẵn mỗi bên một người “thưa chuyện” khéo ăn nói để dẫn dắt buổi lễ trôi chảy. Và một mẹo nhỏ rất hữu dụng: tính dư khoảng 15–20 phút cho đoạn đón đoàn ngoài cổng, vì gần như đám nào cũng kẹt ở khúc này lâu hơn dự kiến — chỉnh đội hình, chụp ảnh, trao lì xì đều ngốn thời gian.

Ê-kíp phóng sự nên ghi những khoảnh khắc nào?

Lễ ăn hỏi tuy gọn nhưng dày cảm xúc, và nhiều khoảnh khắc đẹp đến rất nhanh rồi qua luôn. Khi tác nghiệp những buổi như thế này, Cody Studio luôn dặn nhau bám sát mấy mốc: lúc đoàn nhà trai chỉnh trang trước cổng, màn trao và đỡ tráp (vui và sống động nhất), nét mặt cha mẹ hai bên khi thưa chuyện, khoảnh khắc cô dâu được dẫn ra mắt, hai bạn cùng thắp hương lễ gia tiên, và những ánh mắt, nụ cười rất đời thường của hai họ lúc ngồi lại uống trà. Đây là dịp lý tưởng để chọn một gói phóng sự gọn như Silver — một quay một chụp là đủ kể trọn buổi sáng ấm cúng đó, trước khi dồn ê-kíp đông hơn cho ngày cưới chính. Và vì đây là lễ trong nhà, không gian hẹp, người làm nghề lâu năm sẽ biết đứng nép vào đâu để bắt được cái thật mà không lọt khung, không làm phiền hai họ — cái đó mới là điểm phân biệt một ê-kíp quen việc với một người mới cầm máy.